Bertakoek diotenez, lehen zurrumurrua lainotutako goizalde batean iritsi zen jaberik gabeko doinu baten gisa errekan behera. Abeslari ezezagun baten ahotsa zen, hori esan zuten behintzat, eta ekaitza iragartzera omen zetorren barealdia besterik ez zegoen hartan. Aste bete beranduago uraren maila lau hatz igo zen eta egarriaren egarriz sokaz eta zurez eraikitako zubiak irentsi zituen. Ordutik, erreka hazten den bakoitzean berriak ekartzen ditu eta mareabehera bakoitzean eraman erreka-bazterra biluzik utziz.
Ni gorabehera hori entzunez jaio nintzen. Ama zenak leiho-ertzean kaiku bat jartzen zuen euriak bertan bere mezu sekretuak idatzi zitzan. Ura lurruntzen zenean, amak, kaikuan geratzen zen gatza eskuko lerroak irakurtzen dituenaren moduan deszifratzen zuen. “Urak ez du ahazten” esaten zuen.
Mutil koskorra izateari utzi nionean bailarako postari lana lortu nuen: ogibide aproposa errekak amaigabeko ur-bidean dabiltzan gutunak direla uste duenarentzat. Gutun-azal zuriak eta egunkariak banatzen nituen bide-batez, baina bai eta putzu ertzetan jasotako xuxurlatutako konfidentziak ere. Atez ate eramaten nituen, zigilurik eta igorlerik gabe, ur-bizi batean blaituta bezala ahoz-aho.
Abuztuko arratsalde batean errekak zerbait desberdina ekarri zuen: liburu bat, lohiaz bilduta, zumarren artean hondartuta. Ez zuen ez izenbururik ez eta sinadurarik ere, herdoildutako giltzarrapo bat besterik ez. Nire motxilan sartu nuen beste gutunen artean eta amak prestatu zidan hamaiketakoarekin batera. Aitona zenaren bizikleta gainean herriko amonaren etxerako bidea hartu nuen. Dolores amonari erakustea erabaki nuen, altxorrak pazientziaren zorroztasunaz irekitzeko gai zen bakarra.
Bizilagun guztion amona zen, sorgin modukoa, beti zuen ukendu edo errezetaren bat gure zauri, zalantza eta kezkentzat. Sorgin-orratzek airean dantzatzen zuten urmaelaren aurrean bizi zen. Ikusmena galdua zuen aspaldi, baina ez jakin-mina. “Erakutsidazu ikusten ez dudana” eskatu zidan liburua ematean. Bere gidaritzapean liburu-azala hatzekin arabala bailitzan kolpatu nuen eta horretan liburuak ezkutuan zuen malguki moduko bat aurkitu nuen; hau eragin eta liburua karraska eginez ireki zen, aspaldiko zingira usaina zerion. Orrialdeak zuri zeuden.
-Irakurri -agindu zidan.
Ezin egona sentitu nuen, ulertzen ez duzun zurrumurru baten aurrean bezala. Baina behatza pasatzean, paperek izerditu egin zuten, ura zerien, eta hitzak agertzen hasi ziren itsas hondotik etorriko balira bezala.: “Ni erreka izan nintzen ahotsa izan baino lehen; oroitzen dudana ezingo da lur lehorrean sustraitu”. Dolores amonak irribarre egin zuen: liburuko orrialdeetan, hitzak, urez blaitzean bakarrik agertzen ziren. Erreka bazterretik ura jaso nuen pitxar batean eta liburuko orriak bustiz hitz berriak agertuz joan ziren: urazpiko herri bat aipatzen zuten hitzak, erreketan entzuten diren kanpai-hotsak, eta uholde batek bere izena ere eraman zuen haurraren elezaharra.
Gau hartan ezin izan nuen begirik bildu. Liburutik tantaka esaldiak erortzen ziren lurrera, ondoren lurrundu eta kare hautsa utziz hondarrean. Amaigabeko istorioek ubidea eskatzen zuten, horrela ba, urtegira igo nintzen, eta lehorteak bistara utzitako hondakinen artean, liburuko tintak bere ispilua aurkitu zezan utzi nuen. Hitzak liburutik askatu ziren, urtegiko ur eskasean desagertuz. Liburua hasieran bezain zuri geratu zen.
Herrira jaitsi nintzenean bat-bateko ur-goraldi batek enborrak eta aparra ekartzen zituen mendi gainetik. Batzuk zin egiten zuten kanpai-hotsak entzun zituztela. Beste batzuk errekak burbuilen hotsaren antzeko hizkuntza batean ahotsak entzuten zituztela. Ura, bere istorio kontalari senaz, bere kontakizuna erreklamatzera zetorrela ulertu nuen: ekartzen duen hori berriro ere bere korrontera itzultzen du berandu baino lehen.
Goizaldean uholdea baretu egin zen, kaleak bustitako paperez estalita agertu ziren: inoiz banatu ez nituen gutunez beteta, itotako eskuizkribuz, urtutako promesak. Isilune deserosoak egon ziren, espero gabeko elkartzeak: zurginaren seme-alabek jakin zuten azkenean bere amak gaztetako maitale batek idatzi zizkion poemak gordeta zituela: errementariaren alabak labeek ere oroitzen ez zuten osaba okinaren pastelaren errezeta aurkitu zuen: agure batek bakea ekarriko zion telegrama bat aurkitu zuen, beranduegi.
Erreka, makurkeriaren ostean, bere lekura erretiratu zen aparrezko hortzak erakusten zituen irribarre batekin. Gu geratu ginen erratzarekin egi bustiak jasotzen, ura lotsarik ez duen kronista dela ikasita, mezuralia dela, kontatu ezin diren horien kontalari, mezulari: herdoildutako oroitzapenak ekartzen ditu eta argi azpian erakutsi, eta behin lurrunduta gertatutakoaren aztarna baino ez.
Gaur, gutunak eramaten ditudanetan, beti galdetzen dut ia nahiago duten lehenago errekak irakurtzea. Batzuk barre egiten dute; beste batzuk atea ixten didate. Nik, aurkitu nuen liburu isil hura etxeko apal garaienean gordetzen dut. Ekaitza datorrenean bakarrik jaisten dut eta leihora ateratzen dut euripean ze istorio berri dakarren entzuteko. Ulertu dudalako, ura mezularia dela, mezuralia, alegia. Joan eta etorri dabilena, eta joan etorri horretan ahazten dugun horretara gerturatzen gaitu eta agian oroitu nahi izan genuen hartatik urruntzen gaitu.
Eta horrela nabil, hitzak han eta hemen banatzen ur-bideak xuxurlatzen duen bitartean: “Urak dakarrena, urak darama”. Seguruenik esaera zaharren artean dago, inoiz erabat lehortu ezingo den errekastoren batean.
*Mezuralia: urak dakartzan eta daramatzan mezuen igorlea.